Haci Ârif Bey, 1831 yilli sonlarinda istanbul un Eyüp Sultan semtinde doğdu.Asil adı Mehmet Ârif dır. Mütevazı bir ailenin çocuğuydu. Babası Ebûbekir Efendi, Eyüp Mahkemesi kâtiplerindendi.

Hacı Ârif Bey daha çok küçük yaslarda iken sesinin güzelliği ve mûsikî kabiliyeti ile oturdukları semtte ün yapmış, mahalle mektebinde, ilâhîci başı seçilmişti. Bu sıralarda aynı semtte oturan gençlerden biri olan, geleceğin büyük Zekâî Dede sinden şarki ve ilâhîler öğreniyordu. Zekâî Dede onu kendi hocası yine bir başka Eyüb lü, Mehmed Beye götürdü. Eyyûbî Mehmed Bey, küçük Arifi çok beğenerek öğrenciliğe kabûl etti ve klâsik fasıllar meşk etmeye başladı. Ârif Bey, yüksek kabiliyeti ve olağanüstü hâfızası ile çok çabuk öğreniyor, öğrendiklerini aslâ unutmuyordu. Bu arada Eyyûbî Mehmed Bey tarafından devrin en büyük mûsikî üstadı, her iki hocasının da hocaları Hamâmîzâde İsmâil Dede ye götürülmüş, onun da iltifatlarına mazhâr olmuştu.

Eyyûbî Mehmed Bey, Arif Bey le çok ilgileniyordu. Henüz 13 yaşında iken onu Bâb-ı Seraskeri, yani devrin Savunma Bakanlığı nın bir dairesinde kâtibeliğe aldırmış; bir yandan memuriyetine devâm ederken, diğer yandan Müzika-i Hümâyûna öğrenci olarak devâmını sağlamıştı. Hacı Ârif Bey, Müzika-i Hümâyûn a girmekle hem Hâşim Bey den istifâde etmek imkânı bulmuş, hem de saraya ilk adımını atmış oldu.

Çok geçmeden sesinin güzelliğini haber alan Sultan Abdülmecîd, onu huzûra dâvet etti. Olağanüstü güzel sesi, güzel yüzü, kıvrak zekâsı, terbiye ve nezâketi ile pâdişahı etkilemişti. Sultan, onun hemen  mâbeynci  olarak saraya alınmasını emretti. Mabeyincilik, padişah ile hükümet arasındaki ilişkileri düzenleyen yüksek itibarlı ve dolgun maaşlı bir görevdi. Hacı Ârif Bey bu göreve getirildiği zaman 19 yaşındaydı.
Kısa bir süre sonra besteleriyle de adından söz ettirmeye başladı. Eserlerinde duygulu, ince ve asîl üslûbunun yanı sıra, makam ve geçkilere hâkimiyeti ile melodinin sözlere olağanüstü uygunluğu hemen göze çarpıyordu.

Hacı Ârif Bey, saraya girdikten kısa bir süre sonra Pâdişah ın emriyle Harem-i Hümâyûn daki câriyelere mûsikî dersi vermeye başladı. Böylece hayâtının hiç dinmeyecek fırtıınalı günleri de başlamış oldu.
Sarayda hemen herkesin gözdesi olan bu yakışıklı genç, sesten dantelalarla örülü gönlünü bir câriyeye kaptırmıştı. Olağanüstü güzel gözlerinden dolayı Pâdişah tarafından Çeşm-i Dilber adı verilen bu Çerkez güzelinin aşkıyla Ârif Bey, gün be gün bir meşale gibi yanıyor, alevler seslere dönüşüp, dudaklarından dökülüyordu...

Hacı Ârif Bey, Çeşm-i Dilber in aşkıyla tutuştuğu günlerde Çeşm-i Dilber e olan ilgisi Sultan Abdülmecîd in kulağına kadar gitmişti. Sultan, kendi hanımı olmaya hazırlanan bu kızın Ârif Bey le hemen evlendirilmesini istedi. Zengin bir çeyizle onu gelin ederken, Hacı Ârif Bey e bir konak ve 60 altın gibi yüksek bir maaş ihsan edip, saraydan çıkarttı. Hacı Ârif Bey muradına ermişti ama maalesef Çeşm-i Dilber onu sevmiyordu.
Henüz iki yıl dolmamışken iki de çocuk dünyâya getiren Çeşm-i Dilber, onu terk ederek başka biriyle kaçtı. Hacı Ârif Bey, Çeşm-i Dilber i hâlâ çok seviyor, terk edilişi bir türlü kabûllenemiyordu.

Hacı Ârif Bey in düştüğü duruma çok üzülen Sultan Abdülmecit, onu affederek yeniden saraydaki görevine getirdi. Herkes onun saraya dönüşüne çok sevinmişti ki Arif Beyı in hassas gönlü yine cariyelerden birine, Zülf-i Nigar e düştü. Zülf-i Nigâr da Hacı Ârif Bey i çok seviyordu. Padişah bir kez daha, skandal çıkmasına izin vermeden Ârif Bey i saraydan uzaklaştırarak Zülf-i Nigâr la evlendirdi. Bu evlilik her ikisi için de çok mutlu başlamıştı. Fakat mutluluk uzun sürmedi. Çünkü Zülf-i Nigâr Hanım, devrin çâresi henüz bulunamamış en korkunç hastalığına, vereme yakalanmıştı. Günden güne sararıp, soluyor; âdetâ bir mum gibi eriyordu.Zülf-i Nigâr Hanım ın çâresiz hastalığı ilerledikçe Hacı Ârif Bey i de çâresiz acılara boğuyordu. Zülf-i Nigâr Hanım gittikçe ağırlaşıyordu. Derin inleyişlerle gece gündüz uyuyor, bir çâre uman bakışlarla Ârif Bey e bakıyordu. Ârif Bey in çırpınışları fayda etmedi. Tam mutluluğu yakalamışken bu kez de sevdiği, çâresiz bir hastalığın pençesine düşmüştü. Tarifsiz acılar içindeydi...

Kısa bir süre sonra Zülf-i Nigâr Hanım geride Hacı Ârif Bey i ve kısacık evliliğinde dünyâya getirdiği çocuğunu bırakarak, bir daha uyanmamak üzere gözlerini kapadı. Hacı Ârif Bey, Zülf-i Nigâr Hanım ın ölümü ile bir kez daha acılara boğuldu. Bu olaydan kısa bir süre sonra Sultan Abdülmecîd de öldü. yerine tahta geçen Sultan Abdülazîz, Ârif Bey i şehzadeliğinden beri tanıyor, çok seviyor ve durumuna üzülüyordu. Onu bir kez daha saraydaki eski görevine
iade etti. Ancak çok uzun bir süre geçmeden Ârif Bey in söz dinlemez gönlü, bu kez de Pertevniyâl Vâlide Sultan ın nedîmelerinden Nigârnik Kalfa ya düştü. Vâlide Sultan, Hacı Ârif Bey i çok sevdiği için bu evliliğe yardım etti, evlendiler. Ârif Bey, kötü analarla dolu konağını satıp, bir çiftlik alarak yerleşti.
Ancak geçirdiği kötü günler onu ziyâdesiyle üzmüş, sinirli ve kaprisli bir insan hâline getirmişti. Çevresindeki herkesi kırıyordu. Bu sebepten saraydan bir kez daha uzaklaştırılınca iyice hırçınlaştı. Artık sağlığı da bozulmuştu. Teselliyi evinde üçüncü eşi Nigârnik Hanım da buluyordu.
Hacı Ârif Bey in güzel seslerle ve ince duyuşlarla dolu kâlbi, çektiği acılara daha fazla dayanamadı. O artık bir kâlp hastasıydı. İyiden iyiye karamsarlığa kapılmış, âdetâ hayâta küsmüştü.
28 Hazîran 1885 günü, henüz 54 yaşında iken, oğlu Cemîl in kollarında hayâta gözlerini yumdu.